روابط عمومی دانشگاه شیراز
شنبه ۲ شهریور ۱۳۹۸
عيد سعيد قربان مبارك باد


از منظر فرهنگ مردم، جشن ها به عنوان پديده اي اجتمـاعي - فرهنگـي، در زمـره آداب و مـناسك قومي هستند كه به روش ها و اشكال متفـاوت در زنـدگي مردم وجود دارند و زمينه ساز همبستگي و تجلـي روح جمعـي در جوامـع انـد.
عجين شدن دين و مناسك ديني با زندگي اجتماعي و حيات فردي انسان هـا بــه قدري عميق و گسترده است كه جزئي ترين و ابتداييترين بخـش هـاي زنـدگي فرد را نيز دربرميگيـرد و در ايـن ميـان، برپـايي مراسـم عيـد قربـان، يكـي از نمونه هاي بارز اين مناسك مردمي است. مناسك دينـي، مــذهبي و مـلـي و آداب و رسوم و آيين ها از عناصر فـرهنگ بـه شـمار مـيرونـد و فرهنـگ دربرگيرنـده دانستنيها، اعتقادات، عادات و هرگونه توانايي ديگري است كه انسان به عنوان عضوي از جامعه كسب ميكند. در فرهنگ مردم ايران اعـيـاد دينــي، مــذهبي و ملي بسياري وجود دارند كه هر يك در بطن خـود داراي مـفاهيم خاصي هستند.
در اين ميان، عيد قربان به عنوان عيد ديني همه مسلمانان، در حقيقـت، جشـن حركت به سوي كمال اسـت.
قـرباني از ديدگـاه اسلام
اعتقاد مسلمانان به مراسم قرباني و عيد قربان مطابق بـا آياتي از قرآن اسـت كه در اين زمينه وجود دارد. چنانكـه مـاجراي حضـرت ابـراهيم ع و قربـاني كردن حضرت اسماعيل ذبـيح الله ع بـه فرمـان رب العــالمين، بــه صــراحت در سوره صافات آمده است. حضرت ابراهيم ع از رؤياي صادقه خود آگاه شد كـه خـدايش فرزند او را به قرباني ميخواهد «... (ابراهيم ع) گفت: اي پسر من در خواب (چنين) ميبينم كه تو را سر ميبرم. پس بـبين بـه نظـرت چـه مـي آيـد؟
(اسماعيل ع) گفت: اي پدر من! آنچه را مأموري بكن، انشاالله مرا از بردبـاران خـواهي يافـت. پس وقـتي هر دو تن در دادند و همديگر را بدرود گفتند، پسر را به پيشاني بر خاك افكند و ما او را نـدا داديم كــه اي ابــراهيم! رؤيـاي خـود را حقيقت بخشـيدي... او را در ازاي قربـاني بزرگي باز رهانيديم. .. او را به اسحاق كـه پيامبري از جملـه شايسـتگان اســت مــژده داديم.» (صافات. ١١٢-١٠٠)
مسلمانان در موسم حج بنا بـه دسـتور صريح قـرآن مجيـد، روز دهـم ذي الحجـه پس از رمـي جـمره عـقبـه و پـيش از حلـق (تراشيدن موي سـر در مـردان) يـا تقصـير (كوتاه كردن قدري از موي سر و ناخن در زنــان)، گـوســفند، گـــاو يــا شــتري را در سرزمين منا به درگاه خداوند فديه ميكنند. تا پيش از اسـلام، در ميـان اعـراب دوره جـاهليت رسـم بـر اين بود كه كعبه را با خون قرباني مي آلودند و قسمتي از گوشت آن را بر خانه كعبه ميآويختند، اما پس از اســلام، آيـه ٣٧ سـوره حـج نازل شد: «هرگز (نه) گوشت هاي آنها و نه خون هـايشان بـه خـدا نخواهـد رسـيد ولي (اين) تقواي شماست كه به او ميرسد...». قرباني در اسلام نشـان صـدق، ادعاي محبت، دوستي، عـشق و شـاهد دعـوي تقوا و پرهيزگاري است چنان كـه در آيه ٢٧ سوره مائده نيز ميخـوانيم: «خـدا (قربـاني را) فـقـط از تـقواپيشـگان ميپذيرد. »
واژگان قرآني در معنا و مفهوم قرباني
«نحر»، «هدي»، «ذبح» و «قربان» واژه هايي هستند كه در قرآن مـجيد در مـعنـا و مفهوم قرباني به كار رفته اند. واژة «نحر» درآيۀ دوم سورة كـوثر آمـده اسـت:
«فـصل لربـك وانحر»
«پس براي پروردگارت نمازگزار و قرباني كـن.»
واژة «هـدي» در مـجموع، هفت بار در قرآن مجيد آمده و هـر بــار در مــورد قرباني حج و عمره است. سه مرتبه از اين هفت بار در سـورة بقـره، آيـۀ ١٩٦ آمده است: «و بـراي خـدا حج و عمره را به پايان رسانيد و اگـر (بـه دليل موانعي) بـازداشته شـديد، آنـچه از قرباني ميسر است (قرباني كنيد) و تـا قـرباني به قربانگاه نرسيده، سرخود را متراشيد و هركس از شما بيمار باشد يا ناراحتي داشته بـاشد (و نـاچار شود سر بتراشد) به كفاره (آن، بـايد) روزه اي بدارد يا صـدقه اي بدهـد يا قـرباني كـند و چون ايمنـي يافتيـد هـر كــس بــا اتمـام عمـره، حـج را آغـاز كند(بايد)و آنچه از قرباني ميسر است (قرباني كند)...».
واژة ذبح نـيز در سـورة بقره، آيۀ ٦٧ آمده است: «...ان الله يأمركم أن تــذبحوا بـقره...:» «خدا به شـما فـرمان ميدهد كه گاوي را سـر بـبريد» و نيز آيـۀ ١٠٧ از ســورة صــافات: «و فدينــه بــذبح عظــيم» «و او را در ازاي قربــاني بزرگــي بــاز رهانيديم »، همچنين آيۀ ٣ سورة مائده: «...و مـاذبح عـلي النصب...» «و (همچنـين) آنچه براي بتان سـربريده شـده.. .» و در سورة بـقره، آيۀ ٤٩ كــه خـداونـد نجـات بنياسرائيل را هنگامي كـه فرعون، فرزندان پسر ايشان را ذبح ميكرد، به يادشان ميآورد:
«...يسومونكم سوءالعذاب يذبحون ابنـآءكم...» «(آنان ) شـما را ســخت شـكنجه ميكردند؛ پسران شما را سرميبريدند.»
واژة قـربان نـيز سـه مـرتبه در قـرآن مجيد آمده اسـت؛ يك بـار در سورة احقاف آيۀ ٢٨: «فلولا نصرهم الذين اتخذوا من دون الله قربانـا...» «پس چرا آن كساني كـه غير از خدا، به منزلۀ معبوداني بـراي تـقرب ( بـه خدا) اختيار كرده بودند، آنان را ياري نكردند...» بـار ديگـر در سـورة آل عـمران آيـۀ ١٨٣: «الـذين قــالوا ان الله عـهـد إلينآ الا نؤمن لرسول حتي ياتينا بقربان تأكله النار...» «همانا گفتند خدا با مـا پيمـان بسته كه به هيچ پيامبري ايمان نياوريم تا براي ما قربانياي (به عـنـوان معجـزه ) بياورد كه آتش (آسماني) آن را بسوزاند...» و بار آخر در سورة مائده، آيـۀ ٢٧: «واتـل علـيهم نبـأ ابنـي ءادم بـالحق إذ قربـا قربانـا...» «و داسـتان دو پسـر آدم را بـه درستي بر ايشـان بخـوان. هنگـامي كـه (هـر يـك از آن دو) قربـانياي پـيش داشـتند...»
اهـداف قرباني در عيد قربان
١
. احياي روح فداكاري، ايثار و استقامت
٢. زدودن هر گونه انحراف و خرافه از مراسـم قربـاني زيـرا «ديـن مقـدس اسلام عادت نكوهيده قرباني بشري را كه در بسـياري از اقـوام پيشـين و ملـل باستان، از جمله فينيقيها و كـنعانيان، مـصريان و اروپاييان رايج بوده و همچنين قرباني براي بتان و انسان و سوزاندن ذبايح را امضا نكرده و كشتن قرباني را در روز عيد قربان، به عنوان نوعي عبادت و در راه منفعت مردم و انفـاق بــه فـقـرا پذيرفته است. » (بيگلري، ١٣٤٥: ٢٦٣)
٣. با اسـتناد بـه آيات ٣٨-٣٦ سوره حج، قرباني يكي از شعائر الله است و در آن خير وجود دارد.
٤. «با توجه به آيه ٢٨ سوره حج ذكر نام خدا مرز مشخص ايمـان و شـرك است. » (حسيني كشكوئيه، ١٣٨٢: ٣٠٧)
٥. اجتناب از تـفاخر
«فـخــر رازي در ايــن بــاره مــيگويــد: اهــل جـاهليــت از گـوشــت قربــاني نميخوردند زيرا خود را بالاتر از فقرا ميپنداشتند؛ پس خداوند مسلمين را بـه دليل مخالفت با كفار و مساوات با فقرا و به كارگيري فروتني امـر بـه خـوردن كرد.» (تفسير كبير، بيتا: ج ٢٣: ٢٩)
٦. اطعام نيازمندان
در روايتي از پيامبر اعـظم ص نـقل است:
«انمـا جعــل الله هذاالاضــحي لتتســع مســاكينكم مــن اللحــم فــاطعموهم» «و همانــا خداوند اين قربان را قرار داده است براي سير كردن مسـاكين از گوشـت پـس آنان را اطعام كنيد. » (وسايل الشيعه، ج ١: ١٤٧)
خداوند آنان را كه با انجام كـارهاي پسـنديده و از جمله نـيكي به ديگران، او را اطاعت و بندگي ميكنند، به بهترين پاداش ها بشارت ميدهد و انفـاق در راه خدا و دادن گوشت قرباني به نـيازمندان نمونه اي از نيكي به ديگران است.
٧. تقوا ملاك پذيرش قرباني اسـت. آن چنـان كــه در آيـه ٣٧ ســوره حــج ميخوانيم:
«لن ينال الله لحومها و لادماؤها و لكن يناله التقوي منكم» «هرگز گوشت هاي آنهـا و نه خون هـايشان بـه خدا نخواهد رسيد، ولي ايـن تقـواي شماسـت كـه بـه او ميرسد.»
در واقع آنچه مهم است، مـعنويتي اسـت كـه فرد با قرباني كردن بـدان دسـت مييابد و با گام نهادن در راه بندگي، به خدا نزديك تــر مـيشـود. همچنـين در پايان آيه ٢٧ سوره مائده مـيخـوانيم: «انمـا تقـل الله مـن المتقـين » «خـدا تنهـا از صاحبان تـقـوا و پرهيزگـاران عملـي را مـيپـذيرد. » در حـقيقـت قــرآن مـلاك مقبوليت اعمال را تقوا معرفي ميكند.
عيد قربان در ايران
مردم ايران اسـلامي بـه تأسـي از دسـتورات ديـن مبـين اسـلام، قربـاني را فريضه اي مقدس ميدانند و همه ساله فديه اي بـه قصـد تقـرب، تقـديم درگـاه الهي ميكنند. هـم وطنان ما در موسم حج و روز دهم ذي الحجه، قربـاني كـردن حيوان حلال گوشتي را متعهد ميشوند.
عيد قربان از اعياد ديني ايرانيان مسلمان اسـت كـه در نقـاط مختلـف ايـن سرزمين، با آداب و ويژگيهاي خاص هر منطقه برگزار مـيشـود. بــا دقـت در نحوة برگزاري اين مراسم، مشاهده ميشود كه اگرچه ممكـن اسـت مـردم هـر ناحيه، آداب متفاوتي در اين زمينه داشته باشند، تمام اين مراسـم در لايـه هـاي عميق تر، شبيه يكديگر هستند.
با توجه به زمـان اسـناد گنجينه فرهنگ مردم كه بخش قابـل تـوجهي از آنهـا مربوط به دهه هاي چهل تا دهه شصت شمسي اسـت، مـردم ايـران مطـابق بـا آيين هاي ديرين و كهن و بنا بر رسوم ويژه اي كه داشـتند از مــدت هــا پـيش از فرارسيدن روز «عيد قربان» خود را براي جشن آماده ميكردنـد. مقـدمات ايـن مراسم با خريد قرباني آغاز ميشد. انتخاب حيوان براي قربـاني در هـر منطقـه، متناسب با عادت ها و عقايد ويژه همان منطقـه صــورت مــيگرفـت. قـربـاني را تحت شرايط خاصي براي زمـان ذبـح نـگهداري، آماده و آراسته ميكردند.
خانه تكاني، رفت و روب، شستشو، حمام و نظافت نيز از جمله آدابي بودند كه ايرانيان پيش از عيد قربان آنها را به جا مـيآوردنـد. هـمچنـين خــوراك روز عيد در برخي نقاط به قدري مفصل بود كــه از چـنـد روز پـيش از عيـد، مـردم مشغول تهيۀ آن ميشدند.
مراسم قرباني در مناطق مختلفي برگزار ميشد. برخي در امـاكن مقـدس از جمله امامزاده ها، بـرخي در خـانه هـاي مسـكوني و برخـي ديگـر در ميـدان هـاي اصلي محل زندگي خود عـمل قرباني كردن را انجام ميدادند.
مردم هنگام ذبح، اشعار و ادعيۀ خاصي ميخواندند و ذبح كننده نيـز اغلـب شرايط و جايگاه ويژهـ اي داشــت. پـس از مـراسـم قربـاني كـردن، اغلـب مـردم اعضاي مختلف حيوان را براي تبرك با خـود مـيبردند.
هر يك از قسمت هاي مختلف بدن قرباني اسـتفادة ويـژه اي داشـت كـه در نقاط مختلف بنا بر رسـوم مـردم هـمان ناحيه، بين اهالي تقسيم ميشد.
عيد قربـان روزي اسـت كـه اطاعـت در آن جلـوه كنـد و معصـيت در آن صـورت نـگيرد. عيد قربان عيد بازگشت انسان بـه مقـام تقـرب الهـي، در پرتـو تهذيب و خـودسازي اسـت، روز كـمال و اثبات ايمان به خالق يكتاسـت. لبيـك حضرت ابراهيم ع به فرمان قرباني از جانب الله سبب شد تـحولي شــگرف در مـراسم قرباني پديد آيد و بزرگداشت هر ساله ايـن سـنت حسـنه در روز دهـم ذيالحجه در موسم حج از سوي مـسلمانان جـهان، در واقع تعظيم بـه شـعائري است كه از ابراهيم خليل ع و مناسك و سنن او به يادگار مانده است.
در روز عيد قـربان، مـردم مسلمان ايران اسلامي به منظـور گراميداشـت ايـن سنت الهي، با طلوع آفتاب بـهترين لبـاس هاي خود را ميپوشند و پـس از انجـام عبادت هـاي مـخصوص اين روز (غـسل، نماز عيد قربان، خواندن دعاهاي وارده ) بـه زيارت امـاكن متبركه و اهل قبور ميرونـد، بـه ديـد و بازديـد مـيپردازنـد، غذاهاي مخصوص اين روز را طـبخ مـيكننـد، بـا آداب و تـشـريفات مـرسـوم حيوان حلال گوشتي (گاو، گـوسفند، شـتر و.. .) را مـيخرنـد و پـسـ از آرايـش حـيوان، خـوراندن آب به آن و گفتن «بسم الله الرحمن الرحيم » و خـواندن دعـاي قرباني، حيوان را به نشانه سرسپردگي در برابر آستان الهي ذبح و بين نيازمندان، هـمسايگان و خـويشان تقسيم ميكنند و در نهايت ميكوشند آداب و رسوم عـيد قربان را هر چه بـاشكوه تـر برگزار كنند. عيد قربان مـوسم نــذر و نيـاز، اطعـام و احسان به محرومان است و گراميداشت اين سنت ابراهيمي هم نيازمنـدان را از گرسنگي مـيرهاند، هـم دل ها را به هم نزديك مـيكند و هـم تـمرين عملي بـراي مـقابله بـا هواهاي نفساني است و در نـهايت روز وحـدت، همبسـتگي و انسـجام مسلمانان است.

 
منبع/نویسنده:
پایگاه اطلاع رسانی حوزه
 
تاریخ: ۲۱/۰۵/۱۳۹۸   بازدید: ۲۶

نظرات کاربران

نظر شما:
نام: *
ایمیل:
متن: *

(۳۰۰ کاراکتر)