به طور كلي جامعهاي موفق بوده و در جهت پيشرفت و ترقي گام برميدارد كه بخشهاي مختلف آن داراي نظامي اخلاقي بوده و بدان پايبند باشند. يكي از بخشهاي مهم جوامع امروزي ادارات و مراكز و مۆسساتي هستند كه ارتباطي مستقيم با مردم داشته و بخشي از چرخه اجتماع بر دوش آنان است. اين بخش نيز همچون ساير بخشها داراي اصول و ضوابطي است. در اين مجال به بررسي برخي از مهمترين آنها، با محوريت نهج البلاغه و سيره امام علي (عليه السلام) پرداخته ميشود.
اصل مهرورزى
انجام دادن كارها و خدمتگزارى از سر مهرورزى والاترين هنر در اخلاق ادارى است. چنانچه اگر انجام دادن امور با مهرورزى توأم شود، صورتى زيبا و كاملاً انسانى مىيابد و موجب پيوند جانها و الفت قلبها مىگردد و در رفتار و مناسبات ادارى، انقلابى معنوبى به وجود مىآورد. اميرمۆمنان على (عليهالسلام) در حكمتى والا فرموده است: «دلهاى آدميان رمنده است؛ پس هر كه با آن الفت برقرار سازد، روى بدو نهد».
خردورزى اقتضا مىكند كه كارگزاران و كاركنان نظام ادارى در همه امور مهرورزانه عمل و رفتار كنند كه هيچ چيز مانند مهرورزى سختيها را نمىزدايد و گرها را نمىگشايد؛ به بيان اميرمۆمنان (عليه السلام): «دوستى ورزيدن نيمى از خرد است».
بر اين مبناست كه اميرمۆمنان على (عليه السلام) در آغاز عهدنامه مالك اشتر فرمان مىدهد كه اساس روابط و مناسبات ادارى بايد بر مهرورزى استوار باشد: «قلب خود را لبريز ساز از رحمت بر مردمان و دوستى ورزيدن با آنان و مهربانى كردن به همگان».
اميرمۆمنان (عليه السلام) چنان بر مهرورزى تأكيد و اهتمام كرده كه آن را حقى از جانب مردمان بر گردن كارگزاران معرفى نموده و فرموده است كه هرچه كارگزاران بالاتر روند بايد ميزان مهرورزى آنان به مردمان بيشتر شود: «اما بعد، بر والى است كه اگر به زيادتى رسيد، يا نعمتى مخصوص وى گرديد، موجب دگرگونى او نشود، و آنچه خدا از نعمت خويش نصيبش كرده بر نزديكى وى به بندگان خدا و مهربانى او به برادرانش بيفزايد».
اصل خوشرفتارى
نوع رفتار كارگزاران و كاركنان نظام ادارى به ويژه با مردمان از ملاكهاى اساسى در تعيين ماهيت نظام ادارى است و آنچه بيش از هر چيز ديگر در دل و ديده مردمان تأثير مىگذارد و آنان را به قضاوت مىنشاند، خوشرفتارى يا بدرفتارى كارگزاران و كاركنان نظام ادارى است. از اينرو خوشرفتارى برخاسته از ديدگاهى انساندوستانه و خدمتگزارانه از اصول اساسى در اخلاق ادارى است. اميرمۆمنان على (عليه السلام) با تأكيد بسياز از كارگزاران و كاركنان نظام ادارى خواسته است كه با مردمان خوشرفتار باشند؛ نگاهشان، سخنانشان، عملكردشان، خدمتگزاريشان، همه و همه اينگونه باشد. آن حضرت در آغاز فرمان حكومتى خود به عبدالله بن عباس، هنگامى كه او را در بصره به جاى خود گمارد، چنين فرمود: «با مردمان گشادهرو باش آنگاه كه آنان را ببينى، يا درباره آنان حكمى دهى، يا در مجلس ايشان نشينى از خشم بپرهيز كه نشانى سبكى سر است و شيطان آن را راهبر است. و بدان آنچه تو را به خدا نزديك كند از آتش دور ساز، و آنچه تو را از خدا دور سازد به آتشت دراندازد».
همچنين آن حضرت در آغاز عهدنامه محمد بن ابى بكر، آينگونه فرمان داده است: «با مردمان فروتن باش و نرمخو، و هموار و گشادهرو».
اصل بردبارى
هر كس در هر مرتبهاى از مراتب نظام ادارى قرار مىگيرد بايد با بردبارى تمام امور را پيش ببرد و در برابر خواست مردمان و احتياجات آنان كمحوصلگى نداشته باشد و با تحمل فراوان خدمتگزارى نمايد. امام على (عليه السلام) در دستورالعملهاى حكومتى و ادارى خود، كارگزاران و كاركنان را به چنين بردبارىاى فراخوانده است: «در بر آوردن حاجتهاى مردمان شكيبايى ورزيد».
گشاده رويى و فروتنى و نرمخويى را نفوذ در دلها و پيوند قلبهاست، و بدين امور خوشرفتارى معنا مىيابد. اميرمۆمنان (عليه السلام) در حكمتى والا فرموده است: «گشادهرويى دام دوستى است»
يك نظام ادارى ارزشمند، نظامى است كه بر اعمال و رفتار كارگزاران و كاركنانش بردبارى حاكم باشد. از اينروست كه امام على (عليه السلام) از جمله معيارهاى گزينش فرماندهان را بردبارى برشمرده و در عهدنامه مالك اشتر فرموده است: «پس از سپاهيان خود كسى را بگمار كه خيرخواهى وى براى خدا و رسول او و امام تو بيشتر بود و دامن او پاكتر و بردبارىاش برتر، كه دير به خشم آيد و زود به پذيرفتن پوزش گرايد».
امام على (عليه السلام) در نامه خود به حارث همدانى در اين باره چنين سفارش فرموده است: «خشم خود را فرو خور، و به وقت توانايى درگذر. و گاه خشم در بردبارى بكوش، و به هنگام قدرت (از گناه) چشم پوش تا عاقبت تو را باشد».
كارگزاران و كاركنان نظام ادارى جز با بردبارى نمىتوانند وظايف خود را انجام دهند و حقوق را بر پا سازند و مردمان را خدمت كنند. بردبارى در انجام دادن امور ادارى، كمالى است كه نظام ادارى را سلامت مىدارد و آن را به ارجمندى مىرساند كه به بيان امام على (عليه السلام): «هيچ عزتى چون بردبارى نيست».
با توجه به جايگاه بردبارى در اخلاق ادارى بايد تلاش شود كه كارگزاران و كاركنان نظام ادارى متصف به بردبارى باشند و بر اساس بردبارى عمل و رفتار نمايند. اميرمۆمنان على (عليه السلام) سفارش كرده است كه آنان كه فاقد بردبارىاند، تلاش كنند كه آن را كسب كنند و با القا و تلقين و تكليف به خود، آن را در خود ايجاد نمايند: «اگر بردبار نيستى، خود را به بردبارى وادار، چه كم است كسى كه خود را همانند مردمى كند و از جمله آنان نشود».