زندگينامه امام باقر عليه السلام
حضرت ابو جعفر، باقر العلوم، در سوم صفر سال 57 هجري شهر مدينه تولد يافت. پدر ايشان علي بن الحسين، زين العابدين (ع) و مادرشان ام عبد الله، فاطمه، دختر امام حسن مجتبي (ع) مي باشد.
نام ان حضرت محمد است. اين نامي است كه رسول خدا (ص) از دير زمان براي وي برگزيده بود. براي امام باقر (ع) اين القاب ياد شده است: باقر، شاكر، هادي، امين شبيه(به جهت شباهت ان حضرت به رسول خدا (ص))
در منابع تاريخي، براي امام باقر (ع) دو همسر و دو (ام ولد) نام برده اند. همسران عبارتند از: ام فروه دختر قاسم بن محمد بن ابي بكر، ام حكيم دختر اسيد بن مغيره ثقفي.
براي امام باقر (ع) هفت فرزند ياد كرده اند، پنج پسر و دو دختر؛ جعفر بن محمد الصادق (ع)، عبد الله بن محمد(او يگانه برادر امام صادق (ع) بشمار مي ايد كه هم از ناحيه پدر و هم از ناحيه مادر با ان حضرت متحد است)، ابراهيم بن محمد، از ام حكيم، عبيد الله بن محمد، از ام حكيم، علي بن محمد، زينب بنت محمد، اين دو (يعني زينب و علي) از يك مادرند كه ام ولد بوده است. ام سلمه (مادر وي را نيز ام ولد دانسته اند). گروهي ديگر گفته اند: امام باقر (ع) دو دختر نداشته است، بلكه زينب و ام سلمه در حقيقت دو نام براي يك دختر است.
فضايل و سيره اخلاقي امام باقر عليه السلام
امام باقر عليه السلام، با همه مهربان بود. حتي با كساني كه نسبت به او رفتار بدي داشتند. اگر نيمه شبي مهماني مي رسيد، با مهرباني در به رويش مي گشود و در باز كردن بار و بنه به او كمك مي كرد. در تشييع جنازه ي مردم عادي شركت مي كرد. ظاهري اراسته داشت. خوردن غذا را با نام خدا اغاز و با حمد خدا ختم مي كرد. ان چه را در اطراف سفره ريخته بود، اگر در خانه بود، بر مي داشت و اگر در بيابان بود، براي پرندگان وا مي نهاد. غذا دادن به مومنان به ويژه شيعيان را بسيار مهم مي شمرد و به ياران خود سفارش مي كرد دوستان و هم كيشان خود را ميهمان كنند.
يارانش را به كارو كسب تشويق مي كرد. ان گرامي تنها و تنها سفارش به كار نمي كرد؛ بلكه خود نيز به باغ و مزرعه ي خويش مي رفت وحتي در هواي گرم تابستان، عرق ريزان كار مي كرد. با ان كه در امدش كم، خرجش بسيار و عيال وار بود، درعين حال بخشندگي اش بين خاص و عام، اشكار و بزرگواري اش مشهور و فضل و نيكي اش معروف بود. بخشش او به حدي بود كه مورد اعتراض نزديكان قرار مي گرفت. ان حضرت ياور بيچارگان، يار درماندگان و دستگير در راه ماندگان بود. بدين سبب، نيازمندان زيادي به منزلش مراجعه مي كردند و ان حضرت به غلامان و كنيزانش سفارش مي كرد كه ان ها را تحقير نكنند و گدا ننامند، بلكه ان ها را به بهترين نامهايشان صدا بزنند. پيوسته يارانش را به همدردي و دستگيري يكديگر سفارش مي كرد و مي فرمود:
(چه بد برادري است، برادري كه چون غني باشي همراهت باشد و چون فقير شوي، تو را تنها بگذارد.) (خيمه - دي و بهمن 1382 - شماره 10)
سيره علمي امام باقر عليه السلام
امام باقر(ع) در دوران امامت خويش، با وجود شرايط نامساعدي كه بر عرصه فرهنگ اسلامي سايه افكنده بود، با تلاشي جدي و گسترده نهضتي بزرگ را در زمينه علم و پيشرفت هاي ان طراحي كرد. تا جايي كه اين جنبش دامنه دار به بنيان گذاري و تاسيس يك دانشگاه بزرگ و برجسته اسلامي انجاميد كه پويايي و عظمت ان در دوران امام صادق(ع)، به اوج خود رسيد.
امام با برقراري حوزه درس، با كج انديشي ها، زدودن چالش هاي علمي، تحكيم مباني معارف و اصول ناب اسلامي با تكيه بر ايات رهنمون گر قران مبارزه كرد و تمام ابواب فقهي و اعتقادي را از ديدگاه قران بررسي كرد و به پرورش دانشمندان و فرهيختگان عصر خود و جنبش بزرگ علمي كمر بست؛ به گونه اي كه دانشمندي چون (جابر بن يزيد جعفي) هر گاه مي خواست سخني در باب علم به ميان اورد ـ با ان توشه اي كه از دانش داشت ـ مي گفت: (جانشين خدا و ميراث دار دانش پيامبران محمد بن علي(ع) برايم اين گونه گفت) و به دليل ناچيز ديدن موقعيت علمي خود در برابر جايگاه امام، از خود نظري به ميان نمي اورد.
(ابو اسحاق سبيعي) از ديگر فرهيختگان اين دوره، ان قدر نظرات علمي امام را درست مي پندارد كه وقتي از او در مورد مسيله اي مي پرسند، پاسخ را از زبان امام مي گويد و مي افزايد: (او دانشمندي است كه هرگز كسي به سان او (در علم) نديده ام).
(ابو زرعه) نيز در اين باره اقرار مي كند: (او بزرگ ترين دانشمندان است).
سيره فرهنگي امام باقر عليه السلام
به طور كلي، تعصب بني اميه و به وجود امدن فرقه هاي انحرافي مثل خوارج، مرجيه و عثمانيه و رواج مفاهيم ايين يهود يا اسراييليات موجب شده بود. مسلمانان سردرگم و ناتوان شوند. در دوران امامت امام باقر و سپس امام صادق عليه السلام، حكومت بني اميه روزهاي پاياني زمامداري خود را سپري مي كرد و ال عباس در تكاپوي غصب رداي خلافت بود. بنابراين، شكاف موجود مي توانست زمينه مناسبي براي رشد فرهنگي جامعه اسلامي باشد.
با نگاهي كوتاه به مستندات فقهي و تفسيري شيعه، به خوبي مي توان دريافت كه بخش زيادي از روايات فقهي، اخلاقي و تفسيري شيعه از امام باقر(ع) نقل شده است. وسايل الشيعه و كتب تفسيري مانند البرهان از بحراني و صافي از فيض كاشاني، حاوي روايات زيادي در زمينه تبيين مسايل فقهي و توضيح ايات قران و شان نزول انهاست كه از ان حضرت روايت شده است. علاوه بر اينها، مقدار زيادي اخبار تاريخي درباره اميرالمومنين و جنگ صفين نيز از ان حضرت نقل شده است. همچنين، در زمينه اخلاقيات، جملات پرمغزي از امام باقر(ع) روايت شده؛ جملات قصاري كه در نهايت زيبايي برخاسته از روح معصوم و كمالات دروني امام است. ( اشارات - اذر 1388 - شماره 127)
معارفي از امام باقر عليه السلام
امام باقر عليه السلام فرمود: مومن را بر عهده خداي عز و جل بيست خصلت ثابت است كه خداوند بانها وفا خواهد فرمود: بر خداي تبارك و تعالي است كه او را ازمايشي گمراه كننده نفرمايد و او را بر خدا است كه برهنه و گرسنه اش نگذارد و او را بر خدا است كه مورد سرزنش دشمنش قرار ندهد و او را بر خدا است كه خوار و گوشه نشينش نسازد و او را بر خدا است كه پرده ابرويش را ندرد و او را بر خدا است كه با غرق شدن و سوختن جان او را نگيرد و او را بر خدا است كه بر چيز خطرناكي نيفتد و چيز خطرناكي بر او نيفتد و او را بر خدا است كه از نيرنگ نيرنگ بازان اش نگه دارد و او را بر خدا است كه از حمله هاي ستمگران اش پناه دهد و او را بر خدا است كه در دنيا و اخرت همنشين ما قرارش دهد و او را بر خدا است كه از بيماري ها بانچه صورت ظاهري او را بد نما كند دچارش نسازد و او را بر خدا است كه از بيماري پيسي و خوره پناه دهد و او را بر خدا است كه در حال انجام گناه كبيره جانش را نستاند و او را بر خدا است كه روزگار گنهكاريش را از يادش نبرد تا زود بزود توبه كند و او را بر خدا است كه شناسايي حجت خدا را از او پنهان نكند و او را بر خدا است كه باطل را در دل او عزيز نكند و او را بر خدا است كه روز رستاخيز در حالي كه نور ايمانش در پيشاپيش راهنماييش ميكند محشورش فرمايد و او را بر خدا است كه بهر كار خوبي توفيقش عطا فرمايد و او را بر خدا است كه دشمنش را بر او مسلط نفرمايد كه او را خوار كند و او را بر خدا است كه سرانجام اش را با اسايش خواطر و ايمان بپايان برساند و او را در بهشت بلند پايه همنشين ما قرار دهد اين ها است شرطهاي خداي عز و جل براي مومنان. (الخصال، ج 3، ص 516)
اصحاب و شاگردان امام باقر عليه السلام
برجسته ترين شاگردان عبارتند از: جابر بن يزيد جعفي، حمران بن اعين، زراره بن اعين، عامر بن عبدالله جذاعه، حجر بن زايده، عبدالله بن شريك عامري، فضيل بن يسار بصري، سلام بن مستنير، بريد بن معاويه عجلي، حكم بن ابي نعيم، محمد بن مسلم ثقفي، ليث بن بختري مرادي، عبدالله بن ابي يعفور، ابوجارود زياد بن منذر اعمي، زياد بن ابي رجاء كه همان ابوعبيده حذاء است، زياد بن سوقه، زياد مولي ابي جعفرعليه السلام، زياد بن ابي زياد منقري، زياد الاحلام، ابوبصير يحيي اسدي معروف بن خربوذ مكي.
ناگفته نماند كه بسياري از راويان احاديث امام صادق عليه السلام ابتدا شاگرد امام باقر عليه السلام بوده اند. شيخ طوسي(ره) در رجال خود، اصحاب و شاگردان امام محمد باقر عليه السلام را ۴۶۲ مرد و دو زن دانسته كه در ميان انان برخي از نظر اعتبار و وثاقت مورد اتفاق اهل سنت و اماميه اند و برخي از فقيه ترين فقيهان صدر اسلام محسوب مي شوند.
چگونگي شهادت
امام باقر (ع) پس از عمري تلاش در ميدان بندگي خدا و احياي دين و ترويج علم و خدمات اجتماعي به جامعه اسلامي، در روز هفتم ماه ذو الحجه سال 114 رحلت كرد.
منابع روايي و تاريخي علت وفات ان حضرت را مسموميت دانسته اند، مسموميتي كه دستهاي حكومت امويان در ان دخيل بوده است.
از برخي روايات استفاده مي شود كه مسموميت امام باقر (ع) به وسيله زين اغشته به سم، صورت گرفته است، به گونه اي كه بدن ان گرامي از شدت تاثير سم بسرعت متورم گرديد و سبب شهادت ان حضرت شد. در اين كه چه فرد يا افرادي در اين ماجراي خاينانه دست داشته اند، نقلهاي روايي و تاريخي از اشخاص مختلفي نام برده اند.
بعضي از منابع، شخص هشام بن عبد الملك را عامل شهادت ان حضرت دانسته اند.
بخشي ديگر، ابراهيم بن وليد را وسيله مسموميت معرفي كرده اند.

قبر نوراني حضرت باقر عليه السلام، در شهر مدينه در قبرستان بقيع قرار دارد. هر سال، حاجيان زيادي در اين قبرستان، بر سر مزار چهار امام غريبي كه انجا دفن شده اند، حاضر مي شوند. امام حسن مجتبي عليه السلام، امام سجاد عليه السلام، امام باقر عليه السلام و امام صادق عليه السلام، چهار امامي هستند كه در كنار هم و در قبرستان بقيع دفن شده اند.