خبرگزاري كتاب ايران (ايبنا) در فارس - كيوان زارعي: «ديوان اشعار شيخ نجيب الدين رضا تبريزي» با مقدمه و تصحيح دكتر خيرالله محمودي دانشيار دانشگاه شيراز، مجموعه اي است شامل 416 غزل، هفت قصيده، دو مثنوي طولاني، دو ترجيع بند و 54 رباعي كه در تمامي اين اشعار روح عرفاني شاعر متجلي مي شود.

نجيب الدين رضا در اين اشعار به مباحث مهم عرفان نظري ازجمله بحث وحدت وجود، عشق، سما، اعيان ثابته و انواع تجلي و همچنين عرفان عملي مثل ذكر تبعيت از پير و شرايط پير و ديگر نكات مهم عرفاني به زبان شعر پرداخته است.

طبق بيان مصحح، از ديوان شيخ نجم الدين رضا تنها يك نسخه خطي موجود است كه در كتابخانه حضرت شاهچراغ (ع) نگهداري مي شود.

در اهميت اين ديوان علاوه بر پرداختن به مباحث عرفاني مي توان به اهميت ساختار زباني و سبكي كه بيانگر خصوصيات شعر عصر صفوي است، اشاره كرد. از ديگر نكات مهم اين تحصيح، مقدمه اي است كه دكتر محمديوسف نيري بر آن نوشته و در آن شرح داده كه شيخ نجيب الدين رضا از اركان سلسله ذهبيه در قرن يازدهم هجري قمري و از چهره هاي برجسته و تاريخ ساز اين سلسله و سي امين قطب سلسله ذهبيه است. وي تصريح دارد با اينكه شيخ نجيب الدين، مردي جامع الاطراف بود، هم در شريعت قدمي استوار داشت و هم در طريقت جلوه اي كم نظير. وي صاحب كتاب هاي بسياري است ولي با اين همه تا لحظه مرگ در حجاب غربت و گمنامي زندگي مي كند.

شيخ نجيب الدين در بسياري از غزل هاي خود شيوه قلندري و خراباتي را وسيله اي قرار مي دهد تا در آن روح عادت پرستي و جمود فكري را هدف قرار دهد و هواي تازه و حالي نو را پديد آورد.

در مقدمه دوم اين كتاب به قلم سيداحسان الله عظيمي مروري مي شود بر زندگي نامه و تاليفات شيخ نجيب الدين، همچنين تصحيح اشتباهاتي كه تاريخ نگاران و تذكره نويسان درباره زندگي اين شاعر و عارف كرده اند.

در بخش مقدمه مصحح اين ديوان نيز، دكتر محمودي در ابتدا به شرح اوضاع تصوف در قرن دهم تا پايان دوره صفويه مي پردازد و پس از آن در شرح احوال شيخ نجم الدين رضا تبريزي، پير و مرشد و آثار و نوشته هاي وي و همچنين مذهب و مشرب عرفاني و قلم مي گرداند.



در بخشي از مقدمه در باب سبك و زبان شاعر آمده است، كه شيخ نجيب الدين همانند ديگر مجذوبان عاشق، به قالب و ساختار كلام چندان توجهي نداشته و بيشتر به مفهوم كلام پرداخته است. همچنان كه در غزلي مي گويد:

ديوان ماست نكته توحيد و موعظه
نعت رسول و آل امامان باصفا
اسرار عشق در دل ما از ازل رسيد
ما گنج حضرتيم به تحقيق اي فتا

اغلب اشعار نجيب الدين از نظر ساختار و به ويژه موسيقي بيروني هم ريتم غزليات مولوي است. استفاده از وزن هاي سبك و شاد، نشان از شور و جذبه عشق و مستي شاعر در هنگام سرودن دارد و گاه در اين شور و نشاط از الفاظي استفاده كرده است كه چندان در شعر معني خاصي ندارد و تنها بيانگر شور و جذبه وي مي باشد.

عاشق شد كه رفت از خويشتن هي هي طرب هي هي طرب
گاهي چو تو گاهي چو من هي هي طرب هي طرب

از نظر محتوا نيز مي توان گفت كه اشعار نجيب الدين به گونه اي خاص با غزليات حافظ هم خواني دارد و غزلياتش مشحون از نكات عرفان نظري و عملي و همچنين نقد رفتارهاي اجتماعي و كجروي هاي نا اهلان دين فروش و خرقه فروش صوفي نما است.

وي در بعضي از غزلياتش به وصف عشق پرداخته و در بعضي ديگر حالتي رندي و ملامتي دارد.

قلندر مطربي خواهم از دوست
كه تا از جذب صوتش بر كنم پوست

و در جاي ديگر عابدان و زاهدان ريايي را به باد طعن مي گيرد.
بي دلان را ره نباشد بر حريم دلبران
زانكه اين نامحرمان را زهد خشكي بر سر است

و همچنين در برخي ابيات، خرقه مكر صوفي نمايان خرقه پوش رياكار را برملا مي سازد.
زرق و شيد صوفيان صورت ظاهر ببين
كه اين لباس صوف ظاهر سد راهش مي شود

نجيب الدين در غزليات خود از انحرافات اخلاقي جامعه نيز پرده برمي دارد و خود را پايبند به شريعت مقدس اسلام مي داند.

ناگفته نماند كه ديوان اشعار نجيب الدين رضا مشحون از نكات ظريف و اساسي عرفان نظري و عملي است كه به گفته مصحح، دانستن مفهوم اصلي آن، نياز به شرح كامل و مفصلي دارد.

يادآوري مي شود، ديوان اشعار شيخ نجيبالدين رضا تبريزي با مقدمه دكتر خيرالله محمودي را نشر طليعه نور در 338 صفحه چاپ و منتشر كرده است.