همه آنچه كه بايد در مورد واكسن كرونا بدانيد
كرونا ويروسي خطرناك است؛ اما آنچه بيش از ويروس به مردم و زندگي آنها صدمه مي زند، شايعات و بحث هاي غيرعلمي و نامعتبري است كه در شبكه هاي اجتماعي انتشار مي يابد و جامعه را دچار سردرگمي، ياس و نااميدي مي كند؛ در اين ميان، آگاهي از داده هاي علمي تا يافتن راهكاري نهايي، حافظ جان و سلامت مردم خواهد بود.
تابناك فارس به نقل از ايرنا:بيماري كوويد 19 يا SARS-CoV-2 از اواخر سال 2019 ميلادي در سراسر جهان گسترش يافت و تاكنون جان تعداد زيادي از مردم جهان را گرفته است. اين همه گيري سبب آشفتگي و تنش بسيار در سيستم هاي بهداشتي، اقتصادي و سياسي دنيا شده است.

همه گيري كرونا و تاثيرگذاري آن بر اجتماع، سياست دولت ها را به سمت حمايت از توليد دارو و واكسن هاي مرتبط، سوق داده و ميلياردها دلار تا به حال براي اين موضوع در دنيا سرمايه گذاري شده است؛ از همين رو اطلاعات دقيق تر از آخرين وضعيت واكسن در دنيا و همچنين به بعضي از ابهامات پيش رو عنوان مي شود.

واكسن ها معمولاً قبل از رسيدن به مرحله توليد به سال ها تحقيق و آزمايش نياز دارند؛ اما به دليل اهميت ويژه اين بيماري دانشمندان در رقابت براي توليد واكسن ويروس كرونا تا شروع سال آينده ميلادي هستند. تا به امروز 46 واكسن در مرحله آزمايش هاي باليني بر روي انسان و حداقل 91 واكسن نيز در مرحله پيش باليني در حيوانات قرار دارد.

براي آنكه هر واكسن بتواند مجوز توليد و فروش تجاري را از سازمان بهداشت جهاني كسب كند، بايد مراحلي را طي كند و نتايج موفقيت آميزي در هر مرحله به دست آورد.

طي اين روند، تعداد زيادي از واكسن هاي انتخاب شده حذف مي شود؛ ولي تعدادي نيز مي توانند با كسب نتايج مثبت مجوز نهايي را دريافت كنند. اما ذكر اين نكته مهم است كه واكسن براي پيشگيري است و هيچ تاثيري در درمان بيماران كرونايي ندارد. واكسن ها سبب تحريك سيستم ايمني و آماده نگه داشتن آن براي مقابله با بيماري احتمالي مي شوند.

توليد واكسن مراحلي دارد؛ نخست، مرحله توليد: در اين مرحله پژوهشگران تلاش مي كنند با استفاده از تجربيات، امكانات پيشرو و همچنين بررسي هاي دقيق پروتئين ها يا مواد ژنتيكي، واكسني را انتخاب و توليد كنند كه احتمال مي دهند در پيشگيري از اين بيماري موثر واقع مي شود.

دوم، مرحله پيش باليني: در اين مرحله، واكسن توليد شده در كشت هاي سلولي، موش و ميمون مورد آزمايش قرار مي گيرد؛ همچنين درباره دو موضوع تحقيق مي شود، نخست اينكه آيا واكسن سبب تحريك سيستم ايمني در اين حيوانات مي شود و دوم اينكه اين واكسن براي اين حيوانات خطري دارد يا خير.

در فاز اول تست باليني واكسن بر تعداد محدودي در حدود 10 نفر تست مي شود و بي خطر بودن و ميزان دوز مصرفي آن بيشتر مورد بررسي قرار مي گيرد؛ تا به امروز 31 نوع واكسن در اين فاز قرار دارند.

در فاز دوم تست باليني واكسن بر تعداد بيشتري از افراد در حدود 100 نفر مورد بررسي قرار مي گيرد كه اين افراد را از سنين مختلف كودكان، جوانان و افراد مسن انتخاب مي كنند. بيشتر درباره بي خطر بودن واكسن و اينكه چه مقدار سيستم ايمني را در سنين مختلف تحريك مي كند تحقيق مي شود؛ در حال حاضر 15 واكسن در اين فاز در حال بررسي است.

فاز سوم تست باليني، به عنوان آخرين قسمت از تست هاي باليني، زمان بر و نيازمند بررسي هاي دقيق تر است؛ از همين رو واكسن به حدود هزار نفر تزريق مي شود و سپس بررسي مي شود كه چند نفر از اين افراد ايمن و چند نفر آلوده مي شوند. به دليل اهميت ويروس كرونا سازمان بهداشت جهاني سخت گيري هاي خود را در اين مرحله كاهش داده و اعلام كرده است، واكسني كه بتواند حداقل 50 درصد از دريافت كنندگان را از بيماري محافظت كند مورد تاييد قرار مي گيرد؛ همچنين درباره ميزان ايمني زايي در افراد مختلف و اثرات جانبي دارو در آن ها با شرايط خاص پژوهش مي شود؛ تا به امروز 11 واكسن در اين فاز در حال بررسي هستند.

در فاز تاييد نهايي، اگر واكسني تمام مراحل را به درستي سپري كند و مدارك مربوط را منتشر كند، مي تواند در اين مرحله مجوز توليد و فروش تجاري را به دست آورد، اين مرحله خيلي سريع صورت مي گيرد؛ متاسفانه هنوز هيچ واكسني وارد اين مرحله نشده است.

چين و روسيه حدود 6 واكسن را بدون پشت سر گذاشتن مرحله 3 وارد فاز توليد نهايي كرده اند كه اكثر كارشناسان معتقدند اين كار غير اصولي است و ممكن است سبب بروز مشكلات جدي گردد.

در اين ميان، پرسش هاي بسياري مطرح مي شود.

آيا ما به زودي واكسني در دنيا عليه ويروس كرونا خواهيم داشت؟

پاسخ به اين سوال سخت و نيازمند صبر براي دستيابي به نتايج نهايي 11 واكسن پيشرو فاز نهايي است. گاهي به دليل مشكلاتي مانند ايجاد علائم ناشناخته سبب توقف كار مي شود، چون بايد شركت ها از بي خطر بودن كامل واكسن اطمينان حاصل كنند، اما اكثر شركت هاي توليدكننده پيش بيني كرده اند كه واكسن اواخر سال ميلادي و اوايل سال جديد وارد بازار مي شود.

دو كشور چين و روسيه نيز اعلام كرده اند كه واكسن هاي آن ها كه در واقع همان واكسن هاي تاييد نشده در فاز 3 هستند، در ماه آينده به بازار عرضه مي شود.

با توجه به اينكه هر فرد احتمال دارد چندبار به ويروس آلوده شود آيا اين موضوع در ميزان ايمني زايي واكسن تاثير مي گذارد؟

داستان واكسن با آلودگي طبيعي بسيار متفاوت است و جاي نگراني بسياري در اين خصوص وجود ندارد. در واكسن يا به عبارت درست تري واكسيناسيون، دوز بيشتري از بخشي از ويروس را دريافت مي كنيم كه توانايي تحريك سيستم ايمني را دارد، ولي بيماري زا نيست. اين موضوع مي تواند سبب تحريك بيشتر سيستم ايمني شود.

در واكسيناسيون گاه نياز است كه چند بار با فاصله منظم، تزريق واكسن انجام شود تا سبب تحريك بيشتر و مناسب تر سيستم ايمني شود و درنهايت، در واكسن از مواد همراه (ادجوانت) استفاده مي شود كه خود، سبب ماندگاري بيشتر واكسن در بدن و تحريك بيشتر سيستم ايمني خواهد شد.

چه چالش هايي در زمان توليد و عرضه واكسن در آينده وجود دارد؟

با توجه به اينكه تمام دنيا درگير اين بيماري شده است، هرگونه بحث درباره توليد واكسن موجب ايجاد حساسيت هاي بسياري مي شود؛ اما مهم ترين موضوع كه امروزه درباره آن تحقيق مي كنند، بحث توليد الزامات لازم به همراه واكسن ها مانند سرنگ هاي ويژه هر نوع واكسن، بسته بندي آن ها و همچنين سيستم حمل و نقل واكسن است؛ چون بعضي واكسن ها نيازمند شرايط خاصي در زمان جابه جايي هستند.

آيا وقتي واكسن توليد شود همه مردم دنيا مي توانند همزمان از آن استفاده كنند؟

مسلما جواب خير است. به دليل اينكه اكثريت دنيا درگير اين بيماري شده اند و توليد اين مقدار نيازمند زمان است، چنين انتظاري معقول نيست؛ اما سازمان بهداشت جهاني اين موضوع را پيگيري مي كند كه همه بتوانند به يك ميزان و بدون محدوديت به واكسن توليد شده دسترسي داشته باشند. قابل پيش بيني است كه مسائل سياسي در اين موضوع اثرگذار خواهند بود؛ به طور كلي طبق دستورالعمل سازمان بهداشت جهاني كادر درمان، سالمندان و افراد با بيماري خاص در اولويت هستند.

اگر واكسن وارد بازار شود نياز به استفاده از ماسك است؟

جواب خير است. به دليل اينكه واكسن ممكن است در همه افراد ايمني زايي ايجاد نكند و تعداد زيادي هنوز مستعد آلودگي باشند، بنابراين بايد تا مدت طولاني بعد از عرضه واكسن تمامي پروتكل هاي بهداشتي را به طور دقيق رعايت كرد تا اكثريت افراد بيمار بهبود يابند و نرخ آلودگي كاهش يابد.

آيا واكسني كه فقط روي 50 درصد افراد يك جامعه موثر باشد مي تواند واكسن مناسبي باشد؟

جواب آري است. اين موضوع صحيح است كه هنوز 50 درصد افراد جامعه حساس هستند و مصونيت 50 درصد از افراد جامعه به قطع زنجيره انتقال و كاهش راندمان انتقال بيماري بسيار كمك مي كند.

آيا واكسن آنفولانزا سبب محافظت در مقابل ويروس كرونا مي شود؟

خير. ساختار پروتئيني اين دو ويروس كاملا متفاوت و از دوخانواده ويروسي كاملا مجزا هستند؛ بنابراين واكسن آنفولانزا نمي تواند مقاومت به اين ويروس را افزايش دهد.

چه اتفاقي مي افتد اگر ويروس كرونا و آنفولانزا با هم اپيدمي شوند؟

واقعيت اين است كه هنوز به درستي نمي دانند وقتي اين دو ويروس با هم باشند چه مسائل و مشكلاتي را ايجاد مي كند؛ اما مسلما به دليل شباهت علائم، كار تشخيص بيماري را بسيار مشكل تر و سيستم درماني را دچار مشكلات جدي تري مي كنند؛ همچنين آلودگي همزمان دو ويروس در يك فرد نيز پيش بيني شده كه ممكن است سبب تشديد علائم شود.

آيا دارويي براي درمان ويروس وجود دارد؟

تا به حال هيچ دارويي براي درمان قطعي ويروس گزارش نشده است؛ اما چندين دارو به منزله كاهش دهنده علائم و يا تسريع كننده بهبودي توصيه شده اند. با وجود اين، هيچ دارويي وجود ندارد كه بتواند ميزان مرگ و مير را كاهش دهد؛ همچنين در خصوص تاثيرگذاري اين داروها نيز هنوز بحث هاي زيادي وجود دارد.

بهترين پروتكل بهداشتي تا به حال چيست؟

رعايت فاصله اجتماعي حداقل 2 متر، استفاده از ماسك هاي مناسب (ماسك ان 95 براي كادر درماني و ماسك جراحي سه لايه براي مردم عادي) و شست وشوي مرتب دست ها با آب، صابون و الكل 70 درصد. نكته مهم و قابل ذكر اين است كه ماسك ها وقتي بيشترين تاثير را در محافظت دارند كه اولا فاصله اجتماعي مناسب با طرف مقابل رعايت شود و ثانيا هر دو نفر از ماسك استفاده كنند.

به قلم دكتر ابوذر قرباني و دكتر محمدهادي اسكندري، اعضاي كارگروه توليد واكسن و فراورده هاي بيولوژيك دانشگاه شيراز