شفقنا- وضعيت رشته هاي مرتبط با «هوش مصنوعي» در ايران حاكي از آن است كه به رغم نوظهور بودن اين شاخه فناوري، ايران توانسته در رتبه بندي هاي جهاني جايگاه قابل دفاعي از آن خود كند. امروزه مي توان ردپاي هوش مصنوعي، ربات ها و علوم شناختي را كه بخش زيادي از آنها بر پايه علوم رايانه شكل گرفته اند در زندگي روزمره انسان ها و علوم مختلف ديد و آينده اي را متصور شد كه موضوعاتي از جمله پزشكي، نرم افزارها، پيش بيني وضع هوا، كاربرد ربات ها و حتي علوم انساني متأثر از اين علوم جديد باشند.
مهر نوشت: گرچه تاثير اين فناوري هاي نوين هنوز چندان واضح نيست اما اين فناوري ها بدون شك شيوه زندگي انسان ها را تغيير داده اند و اين تغييرات آنقدر قابل توجه هستند كه برخي از آن به عنوان «انقلاب صنعتي چهارم» نام مي برند.
هوش مصنوعي يا artificial intelligence شاخه اي از علوم رايانه است كه هدف اصلي آن توليد ماشين هاي هوشمندي است كه توانايي انجام وظايفي كه نيازمند به هوش انساني است را داشته باشد. هوش مصنوعي در حقيقت نوعي شبيه سازي هوش انساني براي رايانه است و منظور از هوش مصنوعي در واقع ماشيني است كه به گونه اي برنامه نويسي شده كه همانند انسان فكر كند و توانايي تقليد از رفتار انسان را داشته باشد.
در همين زمينه رباتيك نيز حوزه اي از علم و تكنولوژي است كه با ربات ها سر و كار دارد. ربات ها ماشين هايي هستند كه براي انجام يك سري كارها به صورت اتوماتيك يا نيمه اتوماتيك، از قبل برنامه ريزي شده اند. رباتيك علمي است كه با طراحي، ساخت و برنامه نويسي انواع ربات ها سر و كار دارد.
از سوي ديگر علوم شناختي كه يكي از دانش هاي نو است در كنار نانوتكنولوژي، بيوتكنولوژي، فناوري اطلاعات مجموعه دانش هاي همگرا را تشكيل مي دهند. اين رشته از زير مجموعه هاي علم اعصاب، روانشناسي، زبان شناسي، هوش مصنوعي و فلسفه ذهن تشكيل شده و كاربرد وسيعي در موضوعات مرتبط با هوش مصنوعي دارد.
همه اين دانش هاي نوين در يك موضوع باهم توافق دارند و آن هم شناخت «مغز انسان» و كاركردهاي آن است. حيات انسان و جامعه وابسته به كاركردهاي مغزي اوست، شناخت ما از مغز و ذهن مي تواند تأثير به سزايي بر همه ابعاد حيات انسان داشته باشد. در اين ميان هوش مصنوعي، ساخت رايانه هايي كه بتواند وظايف انسان را انجام دهند و رابطه انسان و فناوري از اهميت بيشتري برخوردارند.
در سال هاي اخير با توسعه دانشگاه هاي كشور و رشد تعداد دانشجويان و محققان جوان در عرصه فناوري هاي نوين مقالات و تحقيقات علمي نيز در حوزه اين فناوري ها به طور قابل ملاحظه اي رشد داشته است. با وجود اينكه زمان زيادي از ورود دانشگاه هاي ايراني به عرصه فناوري هاي جديد نمي گذرد اما بررسي رتبه دانشگاه ها با موضوعات خاص مرتبط با فناوري هاي جديد نشان مي دهد عليرغم تازه وارد بودن اما تأثيرات قابل ملاحظه اي در حوزه علوم جديد داشته اند.
به منظور بررسي وضعيت تحقيقات و رتبه دانشگاه هاي ايراني در سه حوزه هوش مصنوعي، رباتيك و علوم شناختي از مجموعه اي از علوم و موضوعات زيرمجموعه آنها در رتبه بندي هاي معتبر جهاني و سايت هاي معتبري كه به رده بندي دانشگاه هاي دنيا مي پردازند، بهره برده ايم.
يكي از مهمترين نظام هاي رتبه بندي در حوزه موضوعات خاص و دسته بندي شده رتبه بندي سايماگو يا سكيمگو (scimago) است. اين نظام رتبه بندي ابزاري براي تجزيه و تحليل وضعيت كشورها و مقايسه آنها با يكديگر بر پايه مدارك علمي و دانشگاهي منتشر شده در جهان است و كشورها بر پايه شاخص هاي گوناگون قابل رتبه بندي هستند.
در اين نظام رتبه بندي شمار مدارك، شمار مدارك قابل استناد، شمار خوداستنادي، سرانه استناد به هر مدرك و شاخص اچ مد نظر است.
با توجه به اينكه حوزه هاي هوش مصنوعي، رباتيك و علوم شناختي تركيبي از علوم مختلف هستند، براي بررسي از مجموعه علوم هنر و علوم انساني، علوم رايانه، علوم اجتماعي (زبانشناسي)، نرم افزار، مهندسي كنترل و سيستم، مهندسي برق و الكترونيك، علوم اعصاب و علوم اعصاب شناختي، روانشناسي تجربي و شناختي، روانشناسي اعصاب و روانشناسي فيزيولوژيك استفاده شده است.
همچنين از آنجا كه بسياري از رتبه بندي هاي رايج و معتبر دنيا به طور خاص به شاخه «هوش مصنوعي» نپرداخته اند و به حوزه هاي مرتبط با آن مانند علوم رايانه، الكترونيك، علوم شناختي و … پرداخته اند براي بررسي وضعيت هوش مصنوعي دانستن جايگاهمان در اين رشته ها تعيين كننده است.
جدول وضعيت ايران در رتبه بندي scimago در حوزه علوم رايانه و شاخه هاي آن (مدارك منتشر شده در سال هاي 1996 تا 2019)
| موضوع | زيرشاخه | رتبه ايران | تعداد مقالات |
| علوم رايانه | علوم رايانه | رتبه 20 دنيا در ميان 222 كشور | 67634 مقاله |
| رتبه اول خاورميانه در ميان 16 كشور |
| هوش مصنوعي | رتبه 15 دنيا در ميان 190 كشور | 11547 مقاله |
| رتبه اول خاورميانه در ميان 16 كشور |
| نظريه محاسبات و رياضيات | رتبه 19 دنيا در ميان 179 كشور | 4535 مقاله |
| رتبه دوم خاورميانه در ميان 16 كشور |
| گرافيك رايانه اي و طراحي به كمك رايانه | رتبه 26 دنيا در ميان 161 كشور | 1855 مقاله |
| رتبه دوم خاورميانه در ميان 16 كشور |
| شبكه هاي رايانه اي و ارتباطات | رتبه 22 دنيا در ميان 206 كشور | 13951 مقاله |
| رتبه دوم خاورميانه در ميان 16 كشور |
| برنامه هاي رايانه ا ي (اپليكيشن) | رتبه 20 دنيا در ميان 212 كشور | 21116 مقاله |
| رتبه اول خاورميانه در ميان 16 كشور |
| علوم رايانه (متفرقه) | رتبه 21 دنيا در ميان 206 كشور | 13450 مقاله |
| رتبه اول خاورميانه در ميان 16 كشور |
| چشم انداز و الگوهاي رايانه اي | رتبه 26 دنيا در ميان 176 كشور | 4016 مقاله |
| رتبه دوم خاورميانه در ميان 16 كشور |
| سخت افزار و معماري | رتبه 19 دنيا در ميان 185 كشور | 6730 مقاله |
| رتبه اول خاورميانه در ميان 16 كشور |
| تعامل انسان و رايانه | رتبه 37 دنيا در ميان 175 كشور | 1740 مقاله |
| رتبه سوم خاورميانه در ميان 16 كشور |
| سيستم هاي اطلاعاتي | رتبه 23 دنيا در ميان 206 كشور | 7917 مقاله |
| رتبه اول خاورميانه در ميان 16 كشور |
| پردازش سيگنال | رتبه 17 دنيا در ميان 180 كشور | 6797 مقاله |
| رتبه دوم خاورميانه در ميان 16 كشور |
| نرم افزار | رتبه 20 دنيا در ميان 199 كشور | 13350 مقاله |
| رتبه اول خاورميانه در ميان 16 كشور |
| هنرها و علوم انساني | زبان و زبانشناسي | رتبه 16 دنيا در ميان 188 كشور | 3660 مقاله |
| رتبه اول خاورميانه در ميان 16 كشور |
| علوم اجتماعي | زبان و زبانشناسي | رتبه 16 دنيا در ميان 186 كشور | 3776 مقاله |
| رتبه اول خاورميانه در ميان 16 كشور |
جدول وضعيت ايران در رتبه بندي scimago در حوزه رباتيك و شاخه هاي آن (مدارك منتشر شده در سال هاي 1996 تا 2019)
| موضوع | زيرشاخه | رتبه ايران | تعداد مقالات |
| مهندسي | مهندسي كنترل و سيستم | رتبه 17 دنيا در ميان 188 كشور | 13943 مقاله |
| رتبه اول خاورميانه در ميان 16 كشور |
| مهندسي برق و الكترونيك | رتبه 15 دنيا در ميان 220 كشور | 48665 مقاله |
| رتبه اول خاورميانه در ميان 16 كشور |
جدول وضعيت ايران در رتبه بندي scimago در حوزه علوم شناختي و شاخه هاي آن (مدارك منتشر شده در سال هاي 1996 تا 2019)
| موضوع | زيرشاخه | رتبه ايران | تعداد مقالات |
| علوم اعصاب | علوم اعصاب شناختي | رتبه 32 دنيا در ميان 149 كشور | 640 مقاله |
| رتبه دوم خاورميانه در ميان 16 كشور |
| روانشناسي | روانشناسي تجربي و شناختي | رتبه 37 دنيا در ميان 147 كشور | 462 مقاله |
| رتبه سوم خاورميانه در ميان 16 كشور |
| روانشناسي اعصاب و روانشناسي فيزيولوژيك | رتبه ندارد | 640 مقاله |
| رتبه سوم خاورميانه در ميان 16 كشور |
يكي ديگر از مهمترين رتبه بندي هاي جهاني كه مي تواند جايگاه دانشگاه هاي ايراني را در علوم رايانه، هوش مصنوعي، نرم افزارها و رباتيك نشان دهد، رتبه بندي جهاني علوم رايانه يا csrankings است. در اين رتبه بندي مقالات محققان با نمايه گوگل اسكولار آنها به نمايش در مي آيد.
در واقع رتبه بندي علوم رايانه (CSRankings) يك رتبه بندي مبتني بر سنجه از برترين مؤسسات علوم رايانه در سراسر جهان است. اين رتبه بندي به دسته بندي دانشگاه ها در مناطق مختلف جهان پرداخته است و در بخش كل جهان تنها 50 دانشگاه اول دنيا را به نمايش گذاشته است. اين رتبه بندي سنجه هاي هر دانشگاه را در فاصله 2010 تا 2020 مورد بررسي قرار داده است.
جايگاه دانشگاه هاي ايراني در رتبه بندي علوم رايانه (CSRankings) منطقه آسيا
| دانشگاه | رتبه در آسيا | موضوع |
| دانشگاه صنعتي شريف | 47 | علوم رايانه |
| 56 | هوش مصنوعي |
| 51 | چشم انداز رايانه |
| 60 | يادگيري ماشين و داده كاوي |
| 47 | پردازش زبان طبيعي |
| 47 | وب و بازيابي اطلاعات |
| 17 | معماري رايانه |
| 30 | امنيت رايانه |
| 18 | طراحي اتوماسيون |
| 23 | سيستم هاي زمان واقعي |
| 6 | تحليل اندازه گيري و عملكرد |
| 23 | الگوريتم ها و پيچيدگي ها |
| 10 | اقتصاد و محاسبات |
| پژوهشگاه دانش هاي بنيادي | 70 | علوم رايانه |
| 14 | معماري رايانه |
| دانشگاه علم و صنعت ايران | 70 | علوم رايانه |
| 41 | پردازش زبان طبيعي |
| 41 | پايگاه داده |
در زيرشاخه هاي شبكه هاي رايانه اي، محاسبات با كارايي بالا، محاسبات موبايل، سيستم عامل ها، زبان هاي برنامه نويسي، مهندسي نرم افزار، رمزنگاري، منطق و تأييد، بيوانفورماتيك، گرافيك رايانه اي، تعامل انسان و رايانه، رباتيك و تصويرسازي دانشگاه هاي ايراني رتبه اي ندارند.
وضعيت دانشگاه صنعتي شريف در رتبه بندي علوم رايانه (CSRankings)
وضعيت دانشگاه علم و صنعت ايران در رتبه بندي علوم رايانه (CSRankings)
وضعيت پژوهشگاه دانش هاي بنيادي در رتبه بندي علوم رايانه (CSRankings)
از ديگر نظام هاي معروف رتبه بندي در دنيا نظام رتبه بندي تايمز است كه با توجه به اينكه به شكل جزئي به موضوع هوش مصنوعي و علوم شناختي نپرداخته است تنها رتبه دانشگاه هاي ايراني در علوم رايانه ذكر مي شود.
جدول رتبه بندي جهاني تايمز 2020 در علوم رايانه
| رتبه كشوري | رتبه جهاني | دانشگاه |
| 1 | 201–250 | دانشگاه صنعتي شريف |
| 2 | 301–400 | دانشگاه تهران |
| 3 | 401–500 | دانشگاه صنعتي اميركبير |
| 4 | 401–500 | دانشگاه علم و صنعت ايران |
| 5 | 401–500 | دانشگاه صنعتي اصفهان |
| 6 | 401–500 | دانشگاه شيراز |
| 7 | 501–600 | دانشگاه شهيدبهشتي |
| 8 | 501–600 | دانشگاه تبريز |
| 9 | 601+ | دانشگاه فردوسي مشهد |
| 10 | 601+ | دانشگاه اصفهان |
| 11 | 601+ | دانشگاه صنعتي خواجه نصيرالدين طوسي |
| 12 | 601+ | دانشگاه شهيد باهنر كرمان |
همچنين نظام رتبه بندي كيواس (QS) نيز از ديگر نظام هاي مشهور رتبه بندي در دنيا است كه با توجه به اينكه به شكل جزئي به موضوع هوش مصنوعي و علوم شناختي نپرداخته است تنها رتبه دانشگاه هاي ايراني در رتبه بندي 2020 كيواس در حوزه علوم رايانه ذكر مي شود.
جدول رتبه بندي جهاني كيواس 2020 در علوم رايانه و سيستم هاي اطلاعاتي
| رتبه كشوري | رتبه جهاني | دانشگاه |
| 1 | 251-300 | دانشگاه صنعتي شريف |
| 2 | 401-450 | دانشگاه تهران |
| 3 | 501-550 | دانشگاه صنعتي اميركبير |
| 4 | 551-600 | دانشگاه علم و صنعت ايران |
البته در رتبه بندي موضوعي كيواس 2020 موضوع مهندسي برق و الكترونيك كه به حوزه رباتيك مرتبط مي شود هم مورد توجه است.
جدول رتبه بندي جهاني كيواس 2020 در مهندسي و فناوري
| رتبه كشوري | رتبه جهاني | دانشگاه |
| 1 | =221 | دانشگاه صنعتي شريف |
| 2 | =272 | دانشگاه تهران |
| 3 | =361 | دانشگاه صنعتي اميركبير |
رتبه بندي شانگهاي نيز به عنوان يكي از معتبرترين نظام هاي رتبه بندي، به صورت موضوعي دانشگاه هاي دنيا را ارزيابي مي كند. با اين وجود موضوعاتي از جمله علوم رايانه، مهندسي الكترونيك در اين رتبه بندي به صورت خاص عنوان شده است و به صورت جزئي به هوش مصنوعي و علوم شناختي نپرداخته است. اما از آنجا بخش مهمي از هوش مصنوعي از دل علوم رايانه و الكترونيك بيرون مي آيد دانستن جايگاه ايران در اين حوزه ها خالي از لطف نيست.
جدول رتبه بندي شانگهاي 2020 در «مهندسي برق و الكترونيك» و «مهندسي و علوم رايانه»
| «مهندسي برق و الكترونيك» |
| رتبه كشوري | رتبه جهاني | نام دانشگاه |
| 1 | 151-200 | دانشگاه تهران |
| 2 | 201-300 | دانشگاه صنعتي شريف |
| 3 | 401-500 | دانشگاه صنعتي اميركبير |
| 4 | 401-500 | دانشگاه صنعتي اصفهان |
| 5 | 401-500 | دانشگاه آزاد اسلامي |
| 6 | 401-500 | دانشگاه صنعتي شيراز |
| 7 | 401-500 | دانشگاه تبريز |
| «مهندسي و علوم رايانه» |
| رتبه كشوري | رتبه جهاني | نام دانشگاه |
| 1 | 301-400 | دانشگاه آزاد اسلامي |
| 2 | 301-400 | دانشگاه تهران |
| 3 | 401-500 | دانشگاه صنعتي اميركبير |
| 4 | 401-500 | دانشگاه صنعتي شريف |
در اين ميان برخي ديگر از رتبه بندي هاي جهاني به موضوع علوم رايانه و رياضيات پرداخته اند. رتبه بندي لايدن در سال 2020 بر مبناي «رياضيات و علوم رايانه» دانشگاه هاي ايراني را رتبه بندي كرده است. بر اساس اين رتبه بندي دانشگاه هاي ايراني در جايگاه مناسبي در ميان 899 دانشگاه برتر دنيا در اين حوزه قرار دارند.
جدول رتبه بندي لايدن 2020 در «رياضيات و علوم رايانه»
| رديف | رتبه جهاني | نام دانشگاه |
| 1 | 45 | دانشگاه صنعتي اميركبير |
| 2 | 65 | دانشگاه تهران |
| 3 | 78 | دانشگاه صنعتي شريف |
| 4 | 95 | دانشگاه علم و صنعت ايران |
| 5 | 201 | دانشگاه فردوسي مشهد |
| 6 | 203 | دانشگاه شهيدبهشتي |
| 7 | 232 | دانشگاه صنعتي خواجه نصيرالدين طوسي |
| 8 | 247 | دانشگاه تربيت مدرس |
| 9 | 256 | دانشگاه صنعتي اصفهان |
| 10 | 275 | دانشگاه تبريز |
| 11 | 315 | دانشگاه شيراز |
| 12 | 360 | دانشگاه اصفهان |
| 13 | 372 | دانشگاه آزاد اسلامي (علوم تحقيقات) |
| 14 | 489 | دانشگاه شهيد باهنر كرمان |
| 15 | 511 | دانشگاه يزد |
| 16 | 520 | دانشگاه سمنان |
| 17 | 632 | دانشگاه شاهرود |
| 18 | 668 | دانشگاه صنعتي نوشيرواني بابل |
| 19 | 678 | دانشگاه گيلان |
| 20 | 703 | دانشگاه رازي كرمانشاه |
| 21 | 708 | دانشگاه زنجان |
| 22 | 725 | دانشگاه كاشان |
| 23 | 735 | دانشگاه اروميه |
| 24 | 759 | دانشگاه شاهد |
| 25 | 821 | دانشگاه پيام نور |
| 26 | 824 | دانشگاه شهيد چمران اهواز |
| 27 | 846 | دانشگاه مازندران |
| 28 | 878 | دانشگاه بوعلي سينا همدان |
| 29 | 885 | دانشگاه صنعتي مالك اشتر |
اين رتبه بندي ها تنها بخش كوچكي از رشد تحقيقات علمي ايران در حوزه هاي علوم رايانه، مهندسي، علوم شناختي و رباتيك را نشان مي دهد كه تمامي اينها مي توانند مرتبط با هوش مصنوعي باشند. با توجه به اينكه برخي از مقالات به زبان فارسي به نگارش در مي آيند نمي توان آنها را به عنوان توليد علم در حوزه هاي غير فارسي زبان به شمارش درآورد.
ضمن اينكه اين تصاوير تمام تلاش دانشگاه هاي ايراني و محققان جوان در حوزه فناوري هاي جديد نيست و تنها گوشه اي از آن را به نمايش گذاشته است.
انتهاي پيام
fa.shafaqna.com شفقنا در شبكه هاي اجتماعي: توييتر | اينستاگرام | تلگرام